قدمت، معماری و بافت روستای اورامان:

روستای اورامان با بافتی پله­کانی، متراکم و فشرده یکی از روستاهای تاریخی غرب کشور محسوب می­شود. بنا به اسناد موجود این روستا بیش از 2500 سال قدمت تاریخی داشته و به اعتقاد عده­ای این روستا یکی از قدیمی­ترین سکونتگاه­های بشری در غرب کشور محسوب      می­شود. وجود مساکن قدیمی بعضاً در چندین طبقه بدون استفاده از هر گونه مصالحی بصورت خشک چین نظر هر بیننده­ای را به خود جلب می­نماید. روستای اورامان و  روستاهای تابعه از معدود روستاهای کشور به لحاظ بافت سکونتگاه، معماری و آداب و رسوم می­باشند. ترکیب و بکارگیری مصالحی همچون سنگ، چوب و رنگ­آمیزی آبی پنجره­ها در دامنه کوه­ها معماری     بی­نظیری را خلق نموده است. با ارزش بودن بافت قدیمی روستا موجب شد تا اخیراً بنیادمسکن انقلاب اسلامی با همکاری دهیاری روستا اقدام به بازسازی و ترمیم بافت سنتی روستا نمایند. علاوه بر این اهالی روستا (اعم از زن و مرد، پیر و جوان) در سال 1384 در اقدامی خودجوش اقدام به بازسازی مسجد تاریخی روستا نمودند. بازسازی این مسجد با معماری سنتی و در طرحی استثنایی و بسیار دیدنی از سنگ و چوب و پنجره­های چوبی از درخت گردو منظره دلربایی را آفریده است.  

 

تاریخ، فرهنگ و مراسمات:

منبع دقیق و مکتوبی که راجع به تاریخ روستای اورامان تخت نوشته شده باشد یا وجود ندارد یا اگر وجود داشته باشد، تنها به اشارات پراکنده­ای اکتفا نموده است. با این وجود چیزی که مورد اتفاق نظر بیشتر مردم که بصورت سینه به سینه منتقل شده و تا حدودی حالتی افسانه­ای به خود گرفته است این است که همه بر تاریخی بودن روستا و منطقه  توافق دارند و آثار پراکنده­ای در این­باره از زندگی و مسکونی بودن منطقه در گذشته­های دور خبر می­دهند. قرارگیری روستای اورامان در ارتفاع 2000 متری از سطح دریا و همچنین محصور بودن آن از جانب کوهستان­های بلند و صعب­العبور و عدم دسترسی حکومت­های مرکزی باعث شده است تا این روستا خود دارای حکومتی محلی مستقل داشته باشد. بر اساس اسناد تاریخی موجود حتی قبل از اسلام اداره این روستا بر اساس رفراندوم و انتخابات و تعیین افراد شایسته از جانب شورای روستا (ژیله­و مری) بوده است. بدین معنی هر ساله از اواسط فصل بهار، مردم در یک مکان جمع شده و علاوه بر تصمیم­گیری سالانه، افراد شایسته را برای برای اداره روستا و منطقه تعیین می­کرده­اند. آثار به جای مانده حاکی از آن است که ابتدا محل سکونت اهالی روستا در قسمت پایینی روستا و در نزدیکی دره اورامان که تا حدودی از مکان فعلی مسطح­تر می باشد بوده است. به نظر اهالی، بعد از وقوع جنگی بین روستای اورامان و روستای دیوزناو و شکست مردمان اورامان، ساکنان آن زمان مجبور شدند به قسمت­های بالاتر پناه ببرند، قسمت­های بالاتر صعب­البور بود و امنیت بیشتری را برای آنان به همراه داشت. بعد از جابجایی آن­ها، در محل جدید قلعه­هایی برای امنیت بیشتر ساخته شد که آثاری از آنها در حال حاضر باقی مانده است. اهالی روستا پس از استقرار در محل جدید به فکر انتقام از مردم دیوزناو افتادند و به آنجا حمله نموده و با تدبیر زیرکانه شورای مردمی وقت روستا، آنها را شکست دادند؛ تدبیر این بود که تعداد زیادی بز پیش قراول مردم شده که از آنها به عنوان سیاه لشکر استفاده می­شد و بر روی شاخ آنها شعله­ای از آتش گذاشتند، بخاطر اینکه تعداد آنها را از دور بیشتر نشان می­داد و همین هم باعث وحشت مردم دیوزناو و شکست آنان گردید. در حال حاضر آثار زیادی از زندگی مردم در قسمت بالای روستا و نزدیک قلعه اورامان باقی مانده­اند این آثار شامل خانه های مسکونی، عبادتگاه ها و کانالهای لوله کشی آب می باشند.

پس از گذشت چندین دهه و به دلایلی همچون افزایش جمعیت و کمبود فضا جهت ساخت و ساز مکان­های مسکونی، تجاری، آموزشی، فرهنگی و ... محله­های مختلفی شکل گرفتند. برای سازگاری با محیط و به دلیل شیب زیاد زمین، مساکن روی همدیگر قرار گرفتند، در حال حاضر بافت اصلی روستا متراکم و بصورت پلکانی می­باشد، بصورتی که بام هر خانه برای خانه بالایی حیاط و همچنین برای مردم، محل عبور و مرور  (معابر عمومی) می­باشد. در سال­های اخیر به علت افزایش جمعیت و همچنین افزایش توقعات، خانه­های جدید دیگر به صورت پلکانی ساخته نمی­شوند بلکه به صورت طولی و در امتداد جاده اصلی روستا ساخته می­شوند.نکات و پندهای فرهنگی- اجتماعی، ضرب­المثل و داستان­ها و روایات بجای مانده از گذشته دال بر فرهنگ و قدمت کهن این دیار می­باشد. مراسمات خاص تاریخی، فرهنگی و مذهبی در اورامان تخت هر ساله برگزار می­شود که هر کدام نمادی از فرهنگ و تاریخ کهن این دیار    می­باشند. از جمله این مراسمات جشن پیرشالیار است که هر ساله در دو مرحله که مرحله اول  از اواسط زمستان  و مرحله دوم از اواسط اردیبهشت برگزار می­شود. برگزاری این مراسم نشان از اتحاد، تصمیم جمعی تاریخ گذشته و امروز اورامان می­باشد.